Vishazi Huru na Tegemezi: Changanua Sentensi

Vishazi huru na tegemezi: changanua sentensi kwa maana

Sentensi yenye vitenzi viwili si lazima iwe na vishazi viwili. Vilevile, neno “na” si ushahidi wa kutosha wa sentensi ambatano. Ili kuchanganua sentensi, tafuta taarifa inayotolewa, uhusiano wa sehemu zake na iwapo sehemu fulani inategemea nyingine.

Tutatumia istilahi za kawaida za sarufi ya shule: kishazi huru, kishazi tegemezi, sentensi sahili, ambatano na changamano. Mifumo ya uchanganuzi inaweza kutofautiana katika maelezo fulani; hapa tutasema wazi tunachohesabu na kwa nini. Mifano yote imebuniwa, na majibu hayategemei kuhesabu maneno pekee.

Kishazi na kirai si kitu kimoja

Kishazi kina kiarifu kinachotoa taarifa kuhusu kiima, ambacho kinaweza kutajwa kwa jina au kuwakilishwa ndani ya kitenzi. Katika “Wageni wamefika”, kiima ni wageni na kiarifu ni wamefika. “Wamefika” pia kinaweza kuwa sentensi katika muktadha ambao tunawajua wanaorejelewa. Kutokutaja jina tena hakumaanishi hakuna taarifa ya kiima.

Kirai ni kikundi cha maneno kinachofanya kazi kama kipashio ndani ya sentensi bila kujenga uhusiano kamili wa kiima na kiarifu kama kishazi. “Karibu na geti” kinaweza kueleza mahali. Katika “Wageni wamesimama karibu na geti”, hatukihesabu kirai hicho kuwa kishazi cha pili.

Kishazi huru kinaweza kutumika kama sentensi inayojitosheleza kisarufi katika muktadha wa kawaida. Kishazi tegemezi huunganishwa na sehemu nyingine ili kukamilisha uhusiano uliokusudiwa, kwa mfano sababu, wakati au ufafanuzi wa nomino. “Kwa sababu mvua ilinyesha” hueleza sababu, lakini kinatuacha tukitafuta jambo lililosababishwa katika sentensi tunayochanganua.

Katika mazungumzo, mtu anaweza kujibu “Kwa sababu mvua ilinyesha” baada ya kuulizwa sababu. Hilo ni jibu linaloeleweka kutokana na swali la awali. Halifanyi muundo huo kuwa kishazi huru katika uchanganuzi wa sentensi “Tulichelewa kwa sababu mvua ilinyesha”. Muktadha wa mazungumzo na aina ya kishazi ni masuala yanayohusiana lakini si sawa.

Njia ya kufuatilia sehemu

1. Soma sentensi nzima na ueleze taarifa yake kwa maneno yako.
2. Tafuta kiarifu au viarifu, ukichunguza kama kitenzi kisaidizi kinafanya kazi pamoja na kikuu.
3. Tafuta viunganishi au virejeshi, lakini usivipe uamuzi bila kusoma maneno vinayounganisha.
4. Weka mabano na ueleze uhusiano wa kila kishazi.
5. Thibitisha aina ya sentensi kwa uchanganuzi ulioufanya.

Mabano ni kifaa cha kuonyesha uchanganuzi; si alama zinazopaswa kuongezwa katika insha ya kawaida. Unaweza kuyatumia kwenye karatasi bila rangi. Maelezo kama “huru”, “sababu” au “urejeshi” yafafanue kazi ya sehemu, badala ya kutegemea nafasi yake ya kwanza au ya mwisho.

Mfano wa 1: kitenzi kisaidizi pamoja na kikuu

Sentensi: Wapishi walikuwa wanaandaa chakula.

Uchanganuzi: [Wapishi walikuwa wanaandaa chakula]. Hapa walikuwa ni kitenzi kisaidizi, na wanaandaa ni kitenzi kikuu. Vinafanya kazi pamoja kueleza maandalizi yaliyokuwa yakiendelea. Hatujapewa matukio mawili huru yanayounganishwa; kiarifu kina mfuatano wa vitenzi unaohusu taarifa moja.

Katika mfumo tunaotumia, hiki ni kishazi huru kimoja, kwa hiyo sentensi ni sahili. “Sahili” hakumaanishi sentensi fupi kabisa wala yenye neno moja la kitenzi kila wakati. Unaweza kuongeza “katika jiko la shule” na bado ukawa na kishazi kilekile chenye maelezo ya mahali.

Linganisha na “Wapishi waliandaa chakula na wageni walipanga meza”. Hapa sehemu ya pili ina kiima na kiarifu chake. Uhusiano huu utahitaji uchanganuzi mwingine; si sawa na kuwepo kwa kisaidizi pamoja na kikuu.

Mfano wa 2: vishazi viwili vinavyoambatana

Sentensi: Mlinzi alifungua lango na wageni waliingia uwanjani.

Mabano: [Mlinzi alifungua lango] na [wageni waliingia uwanjani]. Kila sehemu inaweza kuwa sentensi huru: “Mlinzi alifungua lango.” “Wageni waliingia uwanjani.” Na kinaunganisha taarifa mbili. Huu ni mfano wa sentensi ambatano.

Sasa soma “Mlinzi na msaidizi walifungua lango”. Na hapa kinaunganisha majina ndani ya kiima, si vishazi viwili. Kiima chenye sehemu mbili hakitoshi kuifanya sentensi kuwa ambatano. Katika mfano huu tuna kishazi huru kimoja chenye kiarifu “walifungua lango”.

Mfano wa 3: sababu na wakati

Sentensi: Wachezaji walipumzika kwa sababu joto liliongezeka.

Mabano: [Wachezaji walipumzika] [kwa sababu joto liliongezeka]. Sehemu ya kwanza ni kishazi huru. Ya pili ni tegemezi cha sababu: inafafanua kwa nini wachezaji walipumzika. Sentensi ina kishazi huru na tegemezi, hivyo ni changamano katika mfumo huu.

“Joto liliongezeka” pekee inaweza kuwa sentensi huru. Hata hivyo, katika mfano wetu tunachanganua sehemu nzima inayoanza na “kwa sababu”. Kuondoa maneno hayo hubadili muundo na uhusiano unaoonyeshwa. Usitumie sentensi uliyoirekebisha kama kwamba ndiyo iliyotolewa.

Uhusiano wa wakati unaonekana katika “[Wachezaji walipumzika] [jua lilipozama]”. Kishazi cha pili hueleza wakati wa kupumzika. Hatujasema jua kuzama ndiko kulikosababisha mapumziko. Sababu na wakati zinaweza kuhusiana katika maisha, lakini usibadilishe aina ya uhusiano bila ushahidi wa sentensi.

Mfano wa 4: kishazi ndani ya sehemu nyingine

Sentensi: Mti ambao tulipanda umeota majani.

Mabano yenye ndani: [Mti [ambao tulipanda] umeota majani]. Kishazi tegemezi “ambao tulipanda” kinafafanua mti unaotajwa. Msingi wa taarifa kuu ni “Mti umeota majani”. Kishazi cha urejeshi kimeingizwa ndani ya sehemu ya kiima; si lazima kishazi tegemezi kiwe mwisho wa sentensi.

Katika uchanganuzi huu tunapata muundo changamano wenye kishazi kikuu na tegemezi cha urejeshi. Maneno ya taarifa kuu yamezunguka sehemu iliyopachikwa. Ukiandika mabano mawili ya mlalo kama “[Mti] [ambao tulipanda umeota majani]”, utatenganisha kiima na kiarifu chake na kubadilisha mpaka uliokusudiwa.

Jedwali la kujikagua

Mazoezi yenye majibu

Zoezi la 1: sahihisha sababu ya uainishaji

Swali: “Mafundi walikuwa wanarekebisha paa” imeitwa ambatano kwa sababu ina maneno mawili ya vitenzi. Je, sababu hiyo inafaa?

Jibu: Haifai. Walikuwa na wanarekebisha vinafanya kazi pamoja katika kiarifu kimoja. Tunachanganua “[Mafundi walikuwa wanarekebisha paa]” kama kishazi huru kimoja, hivyo sentensi sahili. Hesabu ya maneno ya vitenzi si kipimo cha pekee.

Zoezi la 2: weka mpaka na uhusiano

Swali: Changanua “Wageni walibaki ndani kwa sababu upepo ulizidi”.

Jibu: [Wageni walibaki ndani] [kwa sababu upepo ulizidi]. Ya kwanza ni huru; ya pili ni tegemezi cha sababu. Sentensi ni changamano. “Ndani” linaeleza mahali katika kiarifu cha kwanza, si kishazi kingine.

Zoezi la 3: jenga miundo miwili tofauti

Swali: Tumia taarifa “Zawadi alileta kifaa” na “kifaa kilisaidia kazi” kutunga sentensi ambatano na changamano yenye urejeshi.

Majibu: Ambatano: [Zawadi alileta kifaa] na [kifaa hicho kilisaidia kazi]. Changamano: [Kifaa [ambacho Zawadi alileta] kilisaidia kazi]. Katika ya pili, ambacho hurejelea kifaa; taarifa kuu ni kifaa kilisaidia kazi. Mabadiliko ya mpangilio lazima yaambatane na muundo unaofaa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Vitenzi viwili vinamaanisha vishazi viwili?

Si lazima. Kisaidizi na kikuu vinaweza kuunda kiarifu kimoja, kama “walikuwa wanaandaa”. Chunguza kazi ya mfuatano huo.

Neno na huthibitisha sentensi ambatano?

Hapana. Linaweza kuunganisha majina, kama “mlinzi na msaidizi”, ndani ya kishazi kimoja. Angalia vinavyounganishwa.

Kishazi tegemezi huwa mwisho tu?

Hapana. Kinaweza kutangulia taarifa kuu au kupachikwa ndani yake, kama kishazi cha urejeshi kinachofafanua nomino.

Jibu fupi la mazungumzo linaweza kuwa tegemezi?

Ndiyo. Swali la awali linaweza kulifanya lieleweke. Hilo haliondoi utegemezi wa muundo wake katika uchanganuzi wa sentensi kamili.

Kirai cha mahali ni kishazi?

Si lazima. “Karibu na geti” ni kirai cha mahali katika mfano wetu; hakina uhusiano wa kiima na kiarifu unaojenga kishazi kingine.

Sentensi sahili lazima iwe fupi?

Hapana. Inaweza kuwa na kiima kirefu na maelezo mengi huku ikiwa na kishazi huru kimoja.

Nikikutana na istilahi tofauti nifanye nini?

Tambua mfumo wa swali au rejea. Eleza mipaka, utegemezi na uhusiano wa taarifa; usibadili lebo bila kuelewa msingi wake.

Rejea

Sehemu ya aina za sentensi katika kitabu cha Kiswahili cha REB hutoa msingi wa kulinganisha miundo. Mifano ya somo hili ni mipya.