Usemi Halisi na Usemi wa Taarifa: Hifadhi Msemaji, Wakati na Maana

Usemi halisi huwasilisha maneno kama yalivyosemwa na msemaji; katika maandishi, alama za kunukuu hutenganisha maneno hayo na utangulizi wa msimulizi. Usemi wa taarifa hueleza ujumbe wa msemaji kupitia msimulizi. Kazi si kuondoa alama za kunukuu pekee. Lazima uhifadhi nani alisema nini, alimwambia nani, alirejelea wakati gani na alikusudia taarifa, swali au agizo.

Sentensi “Nitakuonyesha daftari langu” inaweza kubadilika kwa njia tofauti kutegemea anayetoa taarifa. Daftari ni la msemaji wa awali, lakini “ni-”, “-ku-” na “langu” lazima vilingane na nafasi za watu katika simulizi jipya. Ndiyo sababu mifano hapa inabainisha wahusika na muktadha kabla ya kutoa jibu.

Maswali matano ya kuuliza kabla ya kubadili usemi

1. Nani alisema maneno ya awali?
2. Alikuwa akizungumza na nani?
3. Nani anatoa taarifa sasa, na anamweleza nani?
4. Je, wakati au mahali pamebadilika?
5. Je, ujumbe ni taarifa, swali, ombi au agizo?

Andika majina pembeni unapochanganyikiwa. Ukijua kwamba “mimi” wa awali ni Rehema, usilibadili kuwa “yeye” bila kuhakikisha msomaji atajua yeye huyo ni nani. Kutumia jina tena kunaweza kuzuia utata. Hifadhi pia umoja na wingi: “tutafika” haiwezi kuwa “atafika” bila sababu inayohusu waliokusudiwa.

Mfano uliochanganuliwa 1: taarifa ya baadaye kutoka mahali pengine

Mazungumzo ya Jumatatu katika ukumbi: Rehema alimwambia Baraka, “Nitafika hapa kesho.” Baraka akajibu, “Nitawaarifu walinzi.”

Agizo: Jumatano, msimulizi mwingine aliye ofisini aeleze maneno ya Rehema. Hatujui ikiwa Rehema alifika. Jibu: Rehema alimwambia Baraka kwamba angefika pale siku iliyofuata.

Ni- inamrejelea Rehema, kwa hiyo katika taarifa ya msimulizi mwingine inakuwa a-. “Hapa” pa ukumbini panarejelewa kama “pale” kwa sababu msimulizi hayuko ukumbini. “Kesho” ya Jumatatu ni Jumanne; “siku iliyofuata” inahusishwa na siku ya kauli ya awali. Unaweza kuandika “angefika ukumbini Jumanne” ili kuondoa utata wa mahali na siku.

“Angefika” linaeleza matarajio yaliyotajwa katika kauli ya zamani. Halisemi kuwa Rehema hakufika, wala halithibitishi kuwa alifika. Jibu “Rehema alifika ukumbini Jumanne” lingebadili taarifa ya nia kuwa taarifa ya tukio lililotimia, jambo ambalo hatujapewa.

Mfano uliochanganuliwa 2: wakati na mahali havijabadilika

Mazungumzo ndani ya maktaba: Asha anasema, “Ninapanga vitabu hivi hapa sasa.” Neema anamwambia, “Nimekuona.” Msimulizi aliyepo pembeni anatoa taarifa papo hapo, vitabu vikiwa mbele yake.

Jibu: Asha amesema kwamba anapanga vitabu hivi hapa sasa.

Ni- ya Asha imekuwa a- kwa sababu msimulizi mwingine anamhusu Asha. Lakini “sasa”, “hapa” na “hivi” bado vina marejeleo yanayofaa: taarifa inatolewa wakati huohuo, mahali palepale na kuhusu vitabu vilevile vilivyo karibu. Kubadili kila neno kwa mazoea kungeweza kupeleka tukio mahali au wakati mwingine bila sababu.

Ikiwa taarifa ingetolewa siku nyingine kutoka ofisini, sentensi ingeweza kuwa “Asha alisema kwamba alikuwa anapanga vitabu vile pale wakati ule”, kulingana na muktadha. Tofauti hii haitufundishi kuchagua maneno kiholela; inatufundisha kuweka wazi rejeleo linaloongoza mabadiliko.

Mfano uliochanganuliwa 3: swali lisibadilike kuwa taarifa ya jibu

Mazungumzo asubuhi: Msimamizi anamwuliza Hamisi, “Je, umeleta ramani yako?” Hamisi bado hajajibu. Mtu mwingine anasimulia mazungumzo hayo mara moja.

Jibu: Msimamizi amemwuliza Hamisi kama ameleta ramani yake.

Kitenzi “amemwuliza” kinaonyesha kuwa huu ni ujumbe wa kuuliza. “Kama” huunganisha swali la aina ya ndiyo au hapana na taarifa yake. U- ya Hamisi inakuwa a-, na “yako” inakuwa “yake” kwa kuwa ramani ni ya Hamisi. Katika muktadha huu, jina lake linaweka wazi mwenye ramani.

Usiandike “Msimamizi amesema kwamba Hamisi ameleta ramani yake”. Jibu hilo linageuza swali kuwa dai na linaweza kuonekana kana kwamba kuleta ramani kumethibitishwa. Swali lenye neno la kuuliza huhifadhi lengo hilo: “Ramani yako iko wapi?” linaweza kuwa “Msimamizi amemwuliza Hamisi ramani yake iko wapi.”

Mfano uliochanganuliwa 4: agizo na mtendaji wake

Mazungumzo darasani: Mwalimu aliwaambia wanafunzi, “Fungeni madirisha kabla ya kuondoka.” Wanafunzi wakajibu, “Tumekusikia.” Msimulizi mwingine anatoa taarifa baadaye.

Jibu: Mwalimu aliwaambia wanafunzi wafunge madirisha kabla ya kuondoka.

“Fungeni” ni agizo kwa watu wengi. “Wafunge” linahifadhi wanafunzi hao kama watendaji katika muundo wa taarifa. Hatusemi “Mwalimu aliwafunga wanafunzi madirisha”, kwa sababu mpangilio huo hauhifadhi uhusiano wa agizo na tendo. Wala hatusemi kuwa wanafunzi walifunga madirisha; kupewa agizo si ushahidi wa kutekeleza agizo.

Ombi lenye “tafadhali” linaweza kuwasilishwa kwa “aliomba”. Kwa mfano, “Tafadhali fungua dirisha” kinaweza kuripotiwa kama “aliomba dirisha lifunguliwe” au, mtendaji akiwa amebainishwa, “alimwomba Neema afungue dirisha”. Chagua muundo unaohifadhi upole na wahusika, bila kuongeza ukali ambao haukuwepo.

Kurudisha taarifa katika usemi halisi

Katika zoezi la sarufi, unaweza kujenga kauli halisi inayolingana na taarifa uliyopewa. Lakini taarifa kwa kawaida haihifadhi kila neno la awali. “Mwalimu aliwaomba wakae” inaweza kutokana na “Tafadhali kaeni” au maneno mengine yenye maana inayolingana. Kwa hiyo, jibu la zoezi ni uundaji unaowezekana, si uthibitisho wa nukuu ya kihistoria.

Katika uandishi wa habari au ripoti halisi, usiweke alama za kunukuu kwenye maneno uliyokisia. Tumia usemi wa taarifa mpaka uwe na kauli yenyewe. Hii ni tofauti muhimu kati ya mazoezi yaliyobuniwa na kuhusisha maneno halisi na mtu aliyesema jambo katika maisha ya kawaida.

Mazoezi sita yenye majibu yaliyoelezwa

Zoezi 1: nafsi ya msimulizi ibaki

Swali: Mimi nilisema, “Nitaleta kitabu changu kesho.” Natoa taarifa siku hiyohiyo kuhusu kauli yangu mwenyewe. Jibu: Nilisema kwamba nitaleta kitabu changu kesho. Ni- na “changu” vinabaki kwa sababu mimi ndiye msemaji wa awali na msimulizi wa sasa. Kesho bado ni siku ileile iliyokusudiwa.

Zoezi 2: badili rejeleo la jana

Swali: Jumatatu, Neema alisema, “Nilipanda mti jana.” Msimulizi mwingine anatoa taarifa Jumatano. Taja siku ya upandaji wazi. Jibu: Neema alisema kwamba alikuwa amepanda mti Jumapili. Jana ya Jumatatu ni Jumapili. Kuandika “jana” katika taarifa ya Jumatano bila maelezo kungeweza kueleweka kuwa Jumanne.

Zoezi 3: ripoti swali la mahali

Swali: Saida anamwuliza Juma, “Daftari lako liko wapi?” Ripoti swali papo hapo kama mtu mwingine. Jibu: Saida amemwuliza Juma daftari lake liko wapi. “Wapi” linahifadhi jambo linaloulizwa; hatutungi mahali ambapo daftari lipo.

Zoezi 4: hifadhi agizo la kutotenda

Swali: Msimamizi aliwaambia wageni, “Msiguse mchoro huu.” Toa taarifa kutoka sehemu nyingine kuhusu mchoro uliobaki ukutani. Jibu: Msimamizi aliwaambia wageni wasiguse mchoro ule. Wa- linawarejelea wageni na -si- linahifadhi katazo. “Wauguse” lingegeuza ujumbe kuwa agizo la kufanya tendo lililokatazwa.

Zoezi 5: jenga usemi halisi unaowezekana

Swali: Badili “Msimamizi alimwambia Neema afunge dirisha” kuwa usemi halisi. Jibu moja: Msimamizi alimwambia Neema, “Funga dirisha.” Anayeagizwa ni Neema mmoja, hivyo “funga” linafaa. “Fungeni” lingeelekeza agizo kwa watu wengi. Hili ni jibu la zoezi, si dai la maneno yaliyorekodiwa.

Zoezi 6: ondoa utata wa umilikaji

Swali: Rehema alimwambia Asha, “Nitakukopesha kalamu yangu.” Msimulizi mwingine anatoa taarifa siku hiyohiyo, tendo likiwa bado linatarajiwa. Jibu: Rehema alimwambia Asha kwamba atamkopesha kalamu yake mwenyewe. Kalamu ni ya Rehema; Asha ndiye atakayeikopa. Unaweza pia kufafanua kwa kusema “kalamu ya Rehema” ikiwa kuna hatari ya kuchanganya mwenye kalamu.

Ukaguzi wa mwisho wa maana

Soma kauli ya awali na taarifa kana kwamba unaweka matukio kwenye mstari wa muda. Hakikisha siku hazijahama, mwenye kitu hajabadilika na swali halijapata jibu ambalo halikutolewa. Kisha kagua uakifishaji. Katika taarifa, alama za kunukuu huondolewa; kiulizi cha swali la awali hakihitajiki mwisho wa sentensi ambayo sasa inaeleza kwamba mtu aliuliza.

Maswali yanayoulizwa mara nyingi

Je, ni- lazima iwe a- kila wakati?

Hapana. Msemaji akitoa taarifa ya maneno yake mwenyewe, ni- inaweza kubaki. Mabadiliko hutegemea msimulizi na anayehusika katika tendo.

Je, kesho hubadilika kuwa siku iliyofuata kila mara?

Hapana. Taarifa ikitolewa siku hiyohiyo, kesho inaweza kubaki. Eleza rejeleo la siku ili usibadili tarehe iliyokusudiwa.

Je, hapa lazima iwe pale?

Si lazima. Msimulizi akiwa mahali palepale na akirejelea sehemu ileile, hapa inaweza kufaa. Mahali pa taarifa ni sehemu ya muktadha.

Kwa nini swali la ndiyo au hapana hutumia kama?

Kama husaidia kuwasilisha jambo lililoulizwa bila kuligeuza kuwa dai. Kitenzi cha kuuliza pia kinapaswa kubaki wazi.

Je, taarifa ya agizo inathibitisha kwamba agizo lilitekelezwa?

Hapana. Kuambiwa afunge dirisha hakuthibitishi kwamba alilifunga. Usiongeze matokeo ambayo hayajasemwa.

Je, taarifa inaweza kuwa na majibu mawili yanayofaa?

Ndiyo, ikiwa muktadha unaruhusu miundo tofauti yenye maana ileile. Majibu yanapaswa kuhifadhi watu, muda, mahali na aina ya ujumbe.

Ninaweza kupata maneno halisi yote kutoka kwenye taarifa?

Si kwa uhakika. Unaweza kujenga kauli inayowezekana kwa zoezi, lakini taarifa pekee si ushahidi wa nukuu ya neno kwa neno.

Rejeleo na mazoezi zaidi

Kwa mazoezi mengine, fuata mkusanyo wa marudio ya mada za Kiswahili; nyenzo zake zinaweza kuhitaji uanachama. Ufafanuzi wa nafsi, wakati na viashiria vya taarifa upo katika sura ya Direct and Reported Speech katika Swahili Grammar ya Almasi na wenzake. Mazungumzo na majibu hapa yamebuniwa upya; hayajanakiliwa kutoka kwenye rejeleo hilo.