Nyakati na Hali: Badili Kitenzi Bila Kupoteza Maana ya Tukio

Unapobadili kitenzi, usiangalie kiambishi pekee. Jiulize pia tukio linafanyika lini, limefikia hatua gani na kama linarudiwa. Sentensi “Asha anasoma barua” na “Asha amesoma barua” zina mhusika na tendo lilelile, lakini hazitoi habari ileile kuhusu hatua ya tendo. Katika sentensi ya kwanza, usomaji unaendelea katika muktadha uliotolewa; katika ya pili, kusoma barua kumekamilika.

Somo hili linaeleza nyakati na hali kupitia sentensi mpya zenye miktadha iliyo wazi. Lengo ni kufanya mabadiliko yaliyoagizwa huku ukihifadhi mhusika, tendo na ujumbe usiopaswa kubadilishwa. Mifano inatumia wahusika wachache ili tuzingatie maana ya kitenzi. Hili si jedwali la ngeli wala orodha ya kila muundo unaopatikana katika Kiswahili.

Tofautisha wakati na hali

Wakati hutusaidia kuweka tukio katika uhusiano na muda wa kusema au muda mwingine unaorejelewa. Tunaweza kueleza jambo lililopita, linalofanyika sasa au litakalofanyika baadaye. Hali katika somo hili inahusu namna tendo linavyojitokeza: linaendelea, limetimilika au linafanywa kwa mazoea. Maelezo haya yanaweza kuungana katika sentensi moja.

Kwa mfano, “Asha alikuwa amesoma barua kabla ya mkutano” huweka rejeleo katika wakati uliopita na kuonyesha kuwa usomaji ulikuwa umekamilika kufikia wakati huo. Kwa hiyo, kukamilika si jina jingine tu la wakati uliopita. Sentensi “Asha atakuwa amesoma barua kabla ya mkutano wa kesho” huonyesha ukamilifu unaotarajiwa kufikiwa baadaye.

Baadhi ya vitabu hutumia majina kama “wakati timilifu” au “wakati wa mazoea”. Fuata istilahi ya swali au mwalimu wako, lakini hakikisha unaeleza tofauti ya maana. Kubadilisha jina la kundi hakubadili ukweli kwamba tendo la mazoea linaweza kurudiwa na kwamba ukamilifu unaweza kuhusishwa na muda tofauti.

Jedwali dogo lenye maana kamili

Katika “a-li-som-a”, sehemu a- inamrejelea mtendaji Asha, -li- inaonyesha wakati uliopita, -som- ni mzizi na -a ni kiishio. Kwa mfano huu rahisi, kubadili -li- kuwa -ta- kunatoa “atasoma”. Hata hivyo, usihamishe kanuni hii bila kufikiri hadi kila kitenzi, hali ya ukanushi au muundo changamano.

Muundo wa mazoea hu- una tahadhari maalumu. Tunasema “Asha husoma”, si “Asha ahusoma”. Hu- ya mazoea haiwekwi baada ya a- katika muundo huu. Jina au kiwakilishi husaidia kufafanua mtendaji: “mimi husoma”, “sisi husoma” na “Asha husoma” vina kiambishi kilekile cha mazoea.

Hatua nne za kubadili sentensi

1. Soma agizo: linataka wakati gani au hali gani, na linakuruhusu kubadili maneno mengine?
2. Taja mhusika, tendo na maneno yanayoonyesha muda katika sentensi ya awali.
3. Badili muundo unaohitajika; rekebisha kielezi cha wakati tu ikiwa agizo na muktadha vinahitaji hivyo.
4. Soma sentensi mpya yote. Hakikisha maana yake haiingiliani na maneno kama jana, sasa, kesho au kila siku.

Kwa mfano, ukiagizwa kuandika tukio la kesho, “atasoma jana” huleta mgongano katika sentensi rahisi isiyo na muktadha mwingine. Lakini kama umeagizwa kutaja kiambishi tu, usiandike sentensi mpya nzima wala kubuni tarehe. Jibu liwe pana kadiri agizo linavyohitaji.

Mfano uliochanganuliwa 1: kutoka sasa kwenda baadaye

Agizo: Badili “Asha anapanga vitabu sasa” iwe sentensi kuhusu tendo litakalofanyika kesho. Jibu: Asha atapanga vitabu kesho.

Asha na tendo la kupanga vitabu vimehifadhiwa. Kiambishi -na- kimebadilishwa kuwa -ta-, na “sasa” limebadilishwa kuwa “kesho” kwa sababu agizo lenyewe limebadili muda unaokusudiwa. Hatuandiki “Asha alipanga vitabu kesho” kwa kuwa -li- lingeelekeza tendo nyuma ya muda wa kusema katika muktadha huu.

Sentensi mpya haidai kuwa vitabu vimekwisha kupangwa. Inaeleza tendo linalotarajiwa. Ukiongeza “tayari amemaliza”, utakuwa umeleta ujumbe mwingine usioombwa na unaoweza kupingana na lengo la zoezi.

Mfano uliochanganuliwa 2: mwendelezo na ukamilifu

Muktadha: Asha bado anashona mfuko. Baadaye, anamaliza kuushona. Andika sentensi ya kila hatua. Majibu: Asha anashona mfuko sasa. Asha ameshona mfuko; kazi hiyo imekamilika.

Katika hatua ya kwanza, -na- linaendana na tendo linaloendelea. Katika hatua ya pili, -me- linaonyesha kukamilika kwa tendo lililobainishwa. Tofauti haiko katika mtu anayeshona wala kitu kinachoshonwa; iko katika hatua ambayo kazi imefikia. “Alishona” lingeweka tukio katika wakati uliopita, lakini “ameshona” hapa linaangazia ukamilifu unaohusika na hali ya sasa.

Usihitimishe kuwa kila kitenzi chenye -me- kina maana ya kazi iliyoisha kabisa kwa namna ileile. Maana ya kitenzi na muktadha ni muhimu. Kwa mfano, “amekaa” inaweza kueleza hali ya mtu kuwa ameketi. Ndiyo sababu tunachanganua sentensi kamili badala ya kukariri tafsiri moja ya kiambishi.

Mfano uliochanganuliwa 3: tukio moja na mazoea

Agizo: Andika “Asha anafagia ukumbi sasa” kama tendo la mazoea linalofanyika kila asubuhi. Jibu: Asha hufagia ukumbi kila asubuhi.

Hufagia linaonyesha tabia inayojirudia. Maneno “kila asubuhi” yanaweka ratiba ya kurudiwa kwa tendo; hayathibitishi kwamba Asha yuko ukumbini akifagia wakati tunapozungumza. “Asha amefagia ukumbi kila asubuhi” lingeweza kuhitaji muktadha tofauti kuhusu kipindi kilichopita, kwa hiyo si badiliko linalolengwa hapa.

Katika matumizi halisi, -na- linaweza pia kuonekana katika sentensi yenye maana ya kawaida au mazoea. Hata hivyo, zoezi likiagiza wazi kutumia hu- ya mazoea, tumia muundo huo. Usichukulie kwamba maana hutegemea kiambishi bila kuzingatia maneno yanayokizunguka.

Mfano uliochanganuliwa 4: ukamilifu kabla ya rejeleo la zamani

Muktadha: Mgeni aliwasili baada ya Asha kumaliza kuandaa chumba. Eleza kuwa maandalizi yalikuwa yamekamilika kabla ya kuwasili kwake. Jibu: Asha alikuwa ameandaa chumba kabla mgeni hajawasili.

“Alikuwa” linaweka rejeleo katika wakati uliopita. “Ameandaa” linaonyesha ukamilifu unaotazamwa kutoka rejeleo hilo. Matukio yana mpangilio: kwanza maandalizi yanakamilika, kisha mgeni anawasili. Kuandika tu “Asha aliandaa chumba na mgeni aliwasili” hakusisitizi uhusiano huo kwa uwazi uleule.

Usitumie “Asha alikuwa anaandaa chumba” kama jibu la agizo hili. Muundo huo ungeonyesha maandalizi yakiendelea wakati uliopita, hivyo usingethibitisha kwamba yalikuwa yamekamilika kabla ya mgeni kufika.

Mazoezi sita mapya yenye majibu

Zoezi 1: tambua kiambishi na rejeleo

Swali: Katika “Asha alifunga dirisha jana”, ni kiambishi gani kinachoonyesha wakati, na wakati huo ni upi? Jibu: -li- linaonyesha wakati uliopita. “Jana” linafafanua muda wa tukio. A- linamhusu mtendaji; halipaswi kutajwa kama kiambishi cha wakati.

Zoezi 2: fuata agizo la wakati ujao

Swali: Badili “Asha alichora ramani jana” iwe tukio la kesho. Jibu: Asha atachora ramani kesho. Mtendaji na tendo havijabadilika; -ta- na “kesho” vinawiana katika muktadha mpya.

Zoezi 3: eleza tofauti ya sentensi mbili

Swali: Linganisha “Asha anapaka rangi mlango sasa” na “Asha amepaka rangi mlango; kazi imekamilika”. Jibu: Ya kwanza inaonyesha upakaji ukiendelea. Ya pili inaonyesha kazi hiyo imefikia ukamilifu. Zote zinahusu mlango uleule na mtendaji yuleyule, lakini hatua ya tendo ni tofauti.

Zoezi 4: tumia hali ya mazoea

Swali: Tunga sentensi ukitumia kitenzi kunyunyizia na hu- kuonyesha utaratibu wa Asha wa kuweka maji kwenye maua kila jioni. Jibu: Asha hunyunyizia maua maji kila jioni. Usiongeze a- kabla ya hu-. Sentensi haisemi kuwa tendo linafanyika sasa hivi.

Zoezi 5: chagua sentensi inayofaa muktadha

Swali: Kufikia kesho jioni, Asha atakuwa amemaliza kuandika hotuba. Chagua “Asha atakuwa anaandika hotuba” au “Asha atakuwa ameandika hotuba”. Jibu: Asha atakuwa ameandika hotuba kufikia kesho jioni. Agizo linahitaji ukamilifu kufikia rejeleo la baadaye, si tendo litakalokuwa linaendelea.

Zoezi 6: hifadhi maana ya bado

Swali: Kanusha “Asha amemaliza kazi” ili kuonyesha kwamba kazi haijakamilika hadi sasa. Jibu: Asha hajamaliza kazi bado. “Hakumaliza” lingeweka kutomaliza katika rejeleo la wakati uliopita. “Hatamaliza” lingehusu wakati ujao. Ukanushi unahitaji kuchunguza maana, si kuongeza “ha” tu mbele ya kitenzi cha awali.

Jikague kwa swali la maana

Baada ya kila jibu, uliza: je, sentensi yangu inasema tendo linaendelea, limekamilika au hurudiwa? Kisha uliza linawekwa lini. Ukipata majibu yasiyolingana na agizo, rudi kwenye kitenzi na vielezi. Njia hii husaidia hata unapokutana na kitenzi ambacho hakipo katika mifano hii.

Maswali yanayoulizwa mara nyingi

Je, wakati na hali ni kitu kimoja?

Si sawa kabisa. Wakati huweka rejeleo la muda; hali hueleza namna tendo linavyojitokeza, kwa mfano kuendelea, kutimilika au kurudiwa. Yote yanaweza kuungana.

Je, -me- ni kiambishi cha wakati uliopita tu?

Hapana. Katika mifano hii kinaangazia ukamilifu. Kinaweza pia kuonekana katika miundo kama “alikuwa amesoma” na “atakuwa amesoma”, yenye marejeleo tofauti ya muda.

Kwa nini “Asha ahusoma” si muundo tunaotumia?

Hu- ya mazoea haitanguliwi na a- ya mtendaji katika muundo huu. Tunasema “Asha husoma” na kumtambua mtendaji kupitia jina au muktadha.

Je, kila sentensi yenye -na- hueleza tendo la sasa hivi?

Hapana. Muktadha unaweza kuonyesha matumizi ya kawaida au kipindi kipana. Katika mifano yenye “sasa”, maana ya tendo linaloendelea imewekwa wazi.

Nibadili neno jana kila ninapobadili kitenzi?

Soma agizo. Likibadili tukio liwe la kesho, rekebisha rejeleo la muda. Likikuomba kutambua kiambishi tu, usibuni mabadiliko mengine.

Je, kutaja kiambishi kunatosha kueleza maana?

Si kila wakati. Eleza pia kinachotokea kwa tendo katika sentensi, hasa swali likitaka tofauti kati ya mwendelezo, ukamilifu na mazoea.

Nifanye nini jibu langu likiwa na tafsiri zaidi ya moja?

Ongeza muktadha unaoruhusiwa na swali au eleza rejeleo ulilotumia. Usifiche utata kwa kutaja jibu moja kuwa sahihi katika kila hali.

Endelea kufanya mazoezi

Unaweza kufuata mkusanyo wa marudio ya mada za Kiswahili; baadhi ya nyenzo zake zinaweza kuhitaji uanachama. Hakuna faili maalumu linaloahidiwa hapa. Kwa rejeleo la kitaaluma kuhusu tofauti za wakati na hali, angalia sehemu ya Standard Swahili, kurasa 175–176 za PDF ya data za nyakati na hali zilizohifadhiwa na Chuo Kikuu cha Ghent. Sentensi na maswali ya somo hili ni mpya.