Mnyambuliko wa Vitenzi: Fuatilia Maana ya Kauli

Mnyambuliko wa vitenzi: fuatilia maana ya kauli

Sentensi inaweza kuonyesha aliyefanya tendo, kilichofanyiwa tendo au mtu aliyefanyiwa jambo kwa manufaa yake. Ukibadili kauli ya kitenzi, nafasi hizi zinaweza kubadilika. Ndiyo maana kunyambua kitenzi kunahitaji zaidi ya kuongeza herufi: lazima usome sentensi mpya na uone tukio inalolisema.

Hapa tutalinganisha kutenda, kutendwa, kutendea na kutendewa kwa mifano ya kubuni. Tutahifadhi wakati uliopita wenye -li- katika mifano mikuu ili tofauti ya maana ionekane. Kauli hizi nne si orodha ya mnyambuliko wote. Lengo ni kuchagua umbo linalofaa wahusika na muktadha, kisha kulieleza kwa sentensi kamili.

Tendo, kiima na wahusika wake

Katika “Fundi alishona pazia”, fundi ndiye mtendaji, na pazia ndilo lililoshonwa. Katika “Pazia lilishonwa na fundi”, pazia limekuwa kiima lakini halijawa mtendaji. Fundi bado ndiye aliyeshona. Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba kiima cha kila sentensi ndicho hufanya tendo.

Tukiongeza mnufaika, tunapata “Fundi alimshonea jirani pazia”. Sasa tunajua pazia lilishonwa kwa ajili ya jirani. Sentensi “Jirani alishonewa pazia na fundi” inamweka jirani katika nafasi ya kiima. Jirani hakushonwa kama kitambaa; alifanyiwa kazi ya kushonewa pazia. Maana ya kitenzi pamoja na maneno yanayokizunguka hutusaidia kutofautisha nafasi hizo.

Tambua umbo kabla ya kulipanua

Kwa kitenzi tulichochagua, tunaweza kuonyesha sehemu hizi: a-li-shon-a, li-li-shon-w-a, a-li-m-shon-e-a na a-li-shon-e-w-a. Mzizi -shon- unahusiana na tendo la kushona; -a ni kiishio katika maumbo haya. -w- huonyesha kutendwa; -e- katika shonea huleta maana ya kutendea; -e-w- katika shonewa huunganisha maana hizo.

Viambishi vya mwanzo vina kazi nyingine. Katika “lilishonwa”, li- ya kwanza inapatana na pazia, na -li- inayofuata huonyesha wakati uliopita. Katika “alimshonea”, -m- inamrejelea jirani mmoja. Usiviite viambishi hivi vyote viambishi vya kauli. Soma nafasi na kazi ya kila sehemu.

Maumbo ya vitenzi hayatengenezwi yote kwa kubandika herufi ileile. Mifano yetu ina shona/shonea, panga/pangia na jenga/jengea. Jifunze umbo la kitenzi husika katika matumizi yanayokubalika. Kauli ya kutendea pia inaweza kuonyesha mahali, chombo au uhusiano mwingine kutegemea sentensi; hapa tumechagua miktadha ya mnufaika ili kulinganisha kwa uwazi.

Mfano wa 1: pazia la jirani

Kadi ya tukio: Fundi alitumia kitambaa kushona pazia jana. Pazia hilo lilikuwa kwa ajili ya jirani. Tukio, watu na kitu vyote vimebuniwa kwa mazoezi.

Jozi ya kwanza na ya pili inaeleza tendo lilelile kwa kuangazia washiriki tofauti. Jozi ya tatu na ya nne pia huhifadhi uhusiano wa mnufaika. Lakini sentensi ya kwanza pekee haisemi pazia ni la nani. Hivyo, kuongeza kutendea kunaongeza uhusiano unaoungwa mkono na kadi; si badiliko lisilogusa maana hata kidogo.

Mfano wa 2: kupanga vifaa

Kadi ya tukio: Msimamizi alipanga vifaa mezani kwa ajili ya wageni jana. Vifaa vilikuwa tayari kutumiwa wakati wageni walipofika. Linganisha sentensi hizi nne.

1. Msimamizi alipanga vifaa jana.
2. Vifaa vilipangwa na msimamizi jana.
3. Msimamizi aliwapangia wageni vifaa jana.
4. Wageni walipangiwa vifaa na msimamizi jana.

Katika pili, kiima ni vifaa, kwa hiyo tunatumia vi-. Katika nne, kiima ni wageni, hivyo tunatumia wa-. Wageni hawakuwa vitu vilivyopangwa mezani. Waliandaliwa vifaa. Ukisema “Wageni walipangwa na msimamizi”, umeondoa maana ya kuandaliwa vifaa na sasa unaweza kueleweka kwamba watu wenyewe walipangwa kwa utaratibu fulani.

Hata mabadiliko madogo yanaweza kuunda tukio jingine halali kisarufi. Kazi yako si kuthibitisha kuwa sentensi inawezekana tu; lazima ithibitishe maelezo ya kadi na kutimiza kauli iliyoagizwa. “Walipangiwa” huendana na hilo bila kubadili jana kuwa kesho.

Mfano wa 3: kujenga kibanda

Kadi ya tukio: Seremala alijenga kibanda kwa ajili ya muuzaji jana. Tumia maumbo jenga, jengwa, jengea na jengewa katika sentensi.

Majibu: Seremala alijenga kibanda jana. Kibanda kilijengwa na seremala jana. Seremala alimjengea muuzaji kibanda jana. Muuzaji alijengewa kibanda na seremala jana.

“Kibanda kilijengwa” kinaangazia kilichojengwa. “Muuzaji alijengewa kibanda” kinaangazia aliyefanyiwa kazi. Kadi imetaja seremala, hivyo kumhifadhi katika jibu hutuwezesha kufuatilia tukio lote. Katika mawasiliano mengine, mtendaji anaweza kuachwa ikiwa hajulikani au si muhimu: “Kibanda kilijengwa jana.” Hilo halimaanishi kwamba kibanda kilijijenga.

Kosa la kuchanganya mtendewa na mnufaika

Rasimu: “Jirani alishonwa pazia.” Mwandishi alikusudia kusema jirani alifanyiwa kazi ya kushona pazia. “Alishonwa” haliweki wazi uhusiano huo na linaelekeza tendo la kushona kwa jirani mwenyewe. Sahihisha kuwa “Jirani alishonewa pazia”. Tofauti muhimu ni -e- kabla ya -w-, pamoja na maana ya sentensi nzima.

Usisahihishe kwa “Jirani atashonewa pazia” ikiwa kazi ilifanywa jana. Hapo kosa la kauli lingeondoka lakini wakati ungeharibika. Ukaguzi mzuri unahifadhi sehemu zilizo sahihi badala ya kuandika tukio jipya.

Mazoezi yenye majibu na sababu

Zoezi la 1: angazia kitu kilichofanyiwa kazi

Swali: Badili “Mchoraji alipaka ukuta rangi jana” kuwa kauli ya kutendwa. Hifadhi mtendaji na muda.

Jibu: Ukuta ulipakwa rangi na mchoraji jana. Ukuta ndio unaangaziwa kama uliopokea tendo; kiambishi u- kinapatana nao, na -li- kinahifadhi wakati uliopita. “Mchoraji alipakiwa” halihifadhi kitenzi wala tukio lililotolewa.

Zoezi la 2: onyesha mnufaika

Swali: Amina alipika chakula kwa ajili ya wageni jana. Andika kauli ya kutendea, kisha ya kutendewa yenye wageni kama kiima.

Majibu: Amina aliwapikia wageni chakula jana. Wageni walipikiwa chakula na Amina jana. Maumbo pikia/pikiwa yanaonyesha uhusiano wa wageni na chakula walichoandaliwa; hayadai kwamba wageni wenyewe walipikwa.

Zoezi la 3: rekebisha jibu lisilolingana

Swali: Mwandishi alimwandikia mgeni ujumbe jana. Agizo linataka mgeni awe kiima bila kubadili muda. Mwanafunzi akaandika “Mgeni ataandikwa ujumbe”. Rekebisha.

Jibu: Mgeni aliandikiwa ujumbe na mwandishi jana. Andikiwa huhifadhi maana ya kuandikiwa ujumbe; -li- hurudisha wakati uliopita. Jibu la awali lilibadili kauli inayohitajika na muda. Hizi ni sababu mbili tofauti za marekebisho.

Kadi ya kujikagua

Andika majina matatu pembeni: mtendaji, kilichofanyiwa tendo na mnufaika, ikiwa yupo. Chora mishale kwa maneno tu: fundi → kushona pazia → kwa ajili ya jirani. Chini yake andika sentensi yako. Linganisha wahusika, kitenzi, kiima na muda. Hatua hii inafaa hata bila mchoro au rangi: jedwali la majina na majukumu linatosha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Je, kiima hufanya tendo kila wakati?

Hapana. Katika “Pazia lilishonwa”, pazia ni kiima kinachopokea tendo. Mtendaji anaweza kutajwa kwa “na fundi”.

Kutendwa na kutendewa hutofautianaje hapa?

“Pazia lilishonwa” huangazia kilichoshonwa; “jirani alishonewa pazia” huangazia aliyefanyiwa kazi. Soma washiriki wote wa sentensi.

Kwa nini shonea na pangia zina viambishi tofauti?

Maumbo ya vitenzi hufuata tabia za kitenzi husika. Usibandike -i- kwenye kila mzizi; thibitisha umbo na matumizi yake.

Je, kutendea huonyesha mnufaika pekee?

Hapana. Inaweza kuonyesha mahali, chombo au uhusiano mwingine. Mifano yetu imeweka wazi maana ya kufanya jambo kwa ajili ya mwingine.

Mtendaji lazima atajwe katika kutendwa?

Si lazima katika kila matumizi. Hata hivyo, mhifadhi ikiwa agizo linataka wahusika wote wa tukio wabaki wazi.

Nikibadili kauli nibadili wakati pia?

Hapana, isipokuwa umeagizwa. Kauli na wakati zina kazi tofauti; “jana” bado inahitaji muundo unaolingana na wakati uliopita.

Nitathibitishaje jibu lenye umbo nisilolijua?

Angalia kamusi au rejea ya sarufi, kisha tumia umbo hilo katika sentensi. Maana na upatanisho lazima viendane na muktadha.

Rejea ya kujifunzia

Kitabu cha Kiswahili cha REB, sehemu ya mnyambuliko, kinajadili kauli mbalimbali. Mifano na mazoezi ya somo hili yamebuniwa upya.