Kinaya: Linganisha Kauli, Matarajio na Hali Halisi

Mazungumzo A: Wasaidizi wamepanga vitabu kwa mada na kuweka kila kikundi kwenye rafu yake. Talia anatazama rafu na kupata kitabu alichotaka mara moja.

Talia: “Mpangilio mzuri kweli! Kitabu nilichotaka kimepatikana mara moja.”

Mazungumzo B: Wasaidizi wamechanganya vitabu vya mada tofauti katika masanduku yasiyo na alama. Talia ameyafungua yote bila kupata kitabu alichotaka; anaona mchanganyiko huo.

Talia: “Mpangilio mzuri kweli! Tumefungua kila sanduku bila kupata hata kitabu tulichokuwa tunatafuta.”

Linganisha matumizi ya sifa katika A na B.

Katika A, sifa inaungwa mkono na mpangilio wa mada na upatikanaji wa kitabu. Hakuna ushahidi hapa wa kuichukulia kuwa kinyume cha maana inayosemwa.

Katika B, sifa ya mpangilio mzuri inakutana na masanduku yasiyo na alama, mchanganyiko wa mada na kutopatikana kwa kitabu. Talia anaona hali hiyo na kauli yake inayofuata inaifichua. Hivyo, kuna msingi wa kuisoma sifa kama kinaya kinachokosoa mpangilio.

Hatuhitaji kudai “alisema kwa sauti ya kejeli” kwa kuwa hatujapewa sauti. Pia hatujathibitisha kwamba anawachukia wasaidizi. Ushahidi unaonyesha ukosoaji wa namna vitabu vilivyopangwa, si hisia zake zote kuhusu watu hao.

Jopo lilifungua maonyesho ya vifaa vya kupimia kwa kauli: “Hakuna mpango wetu unaoanza bila vipimo sahihi.” Liliagiza kabati refu la kuhifadhi vifaa na kuandaa hafla ya kulikabidhi. Kabati lilipofika, halikutoshea nafasi iliyotengwa. Wajumbe walikiri kwamba walikuwa wamechagua ukubwa wake kwa kukisia, bila kupima nafasi hiyo.

Thibitisha au kataa dai kwamba hali hii ina kinaya. Taja matarajio yaliyowekwa na kisa chenyewe.

Dai lina msingi. Jopo linajieleza kama kundi linalotanguliza vipimo sahihi katika kila mpango. Hiyo inaweka matarajio kwamba lingepima nafasi kabla ya kuchagua kabati. Kukiri kutumia makisio kunaenda kinyume cha kiwango lilichotangaza.

Athari ni kuonyesha pengo kati ya kauli ya jopo na utendaji wake. Kabati kutotoshea linafanya pengo hilo lionekane katika tukio, badala ya msomaji kuambiwa tu kuwa wajumbe hawafuati ushauri wao.

Kabati lisilotoshea peke yake lingekuwa ushahidi dhaifu zaidi: kosa la kipimo au mabadiliko ya nafasi yangewezekana. Hapa kisa kimeongeza kauli ya jopo na kukiri kutopima, hivyo hatutegemei mshangao pekee.

Rasimu ya taarifa haina mahali wala muda wa mkutano. Linganisha kauli tatu kuhusu rasimu hiyo:

1. “Rasimu hii haijakamilika; ongeza mahali na muda.”
2. “Maelezo yako yametutosha kabisa: hatujui tukutane wapi wala saa ngapi.”
3. “Wewe ni mhariri usiyefaa.”

Je, kila ukosoaji hapa ni kinaya?

Kauli ya kwanza inataja upungufu moja kwa moja na kutoa hatua ya kurekebisha. Hakuna sifa inayogeuzwa wala matarajio yanayopingwa ndani ya kauli yenyewe.

Ya pili inadai maelezo yametosha, kisha inaonyesha kutokuwapo kwa taarifa mbili muhimu. Ina msingi wa kinaya; pia inaweza kuitwa ya kejeli ikiwa uchanganuzi unasisitiza dhihaka ya sifa hiyo isiyo ya kweli. Majina yanaweza kuingiliana, lakini sababu itajwe.

Ya tatu ni shambulio la moja kwa moja kwa mtu. Ina udhalilishaji, lakini hatujaonyeshwa kwamba inakusudia maana iliyo kinyume cha maneno yake. Ufafanuzi unaoitaja kama kejeli kwa maana pana unaweza kujadiliwa; kuitaja moja kwa moja kama kinaya kunahitaji ushahidi zaidi. Ukali pekee si kipimo cha kutosha.

Kadi inasema: “Sanduku moja lilikuwa jepesi kuliko jingine. Lelo alishangaa.” Hakuna taarifa kuhusu yaliyokuwamo au alichotarajia. Mwanafunzi amesema, “Hiki ni kinaya kwa sababu Lelo ameshangaa.” Tathmini sababu yake.

Jibu: Sababu haitoshi. Tunajua tofauti ya uzito na mshangao, lakini hatujaonyeshwa matarajio yanayogeuzwa wala kauli inayokinzana na hali. Taarifa zaidi kuhusu alichojua Lelo inaweza kusaidia uchanganuzi; hatupaswi kuibuni.

Jibu halidai kwamba sanduku haliwezi kamwe kuwa sehemu ya kisa cha kinaya. Linahusu upungufu wa ushahidi katika kadi hii pekee.

Jana, watu watatu waliazima vifaa. Majina yao yalipaswa kuandikwa katika daftari. Hata hivyo, daftari hilo lina kurasa tupu. Msimamizi na msaidizi wake wamekagua kurasa zote na hawajapata jina la mkopaji. Msaidizi anasema: “Kumbukumbu zetu zimekamilika kweli; hata jina moja halijaandikwa.” Taja vipande viwili vya ushahidi wa mgongano na ueleze mtazamo unaojitokeza.

Jibu: Kauli inasifu ukamilifu wa kumbukumbu, lakini hakuna jina lililoandikwa licha ya watu watatu kuazima vifaa jana na wajibu wa kurekodi majina yao. Sifa ya ukamilifu na kutokuwapo kwa taarifa zinazotakiwa ndizo sehemu mbili za mgongano. Mgongano unaonyesha msaidizi akikosoa kutokuwepo kwa kumbukumbu kupitia sifa isiyoendana na hali.

Hatutoi hitimisho kwamba msaidizi ndiye aliyesababisha tatizo. Kujua upungufu na kuuzungumzia hakuthibitishi mwenye kosa.

Tumia kisa cha jopo na kabati kurekebisha jibu hili: “Kinaya kinapamba lugha na kuvutia msomaji.” Jibu jipya litaje kauli, hali inayokinzana nayo na athari moja mahsusi.

Mfano: Jopo linadai kwamba kila mpango wake hutanguliwa na vipimo sahihi, lakini linakiri kuchagua kabati bila kupima nafasi. Kabati linapokosa kutoshea, mgongano huo unaonyesha kutotekeleza kiwango walichoweka wenyewe.

Jibu linaeleza kinachofichuliwa katika kisa. Halithibitishi kwamba kila shughuli ya jopo imefanywa vibaya, wala kwamba kila msomaji lazima acheke.