Kiambishi Ku: Tambua Kazi Yake kwa Nafasi

Ku inayofanana kwa sauti inaweza kufanya kazi tofauti

Katika nilikuita, sikuita na kukuita, unaona herufi ku zikijirudia. Hata hivyo, kazi yake haipatikani kwa kuhesabu herufi pekee. Unahitaji kujua nafasi ya kiambishi ndani ya kitenzi na ujumbe unaotolewa katika muktadha. Hapo utaweza kutenganisha anayetenda, wakati na anayelengwa na tendo.

Somo hili linachunguza kazi tatu tu: ku- ya kitenzi-jina, -ku- ya wakati uliopita katika ukanushi, na -ku- ya yambwa nafsi ya pili umoja. Si orodha ya kila ku inayopatikana katika Kiswahili. Vistari katika uchanganuzi vinaonyesha mipaka ya sehemu; katika maandishi ya kawaida, kitenzi huandikwa pamoja.

Weka maana kabla ya kukata neno

Kazi tatu katika miundo iliyochaguliwa
Kazi Nafasi katika mifano yetu Swali la kukagua
Kitenzi-jina Ku- mwanzoni mwa kitenzi kama kuita Je, tendo linatajwa bila kuwa na alama yake ya nafsi na wakati hapa?
Wakati uliopita ukanushini Baada ya alama ya kiima katika ukanushi Ni tendo gani la zamani linalokanushwa?
Yambwa wewe Kabla ya shina; inaweza kufuata alama ya wakati au ku- ya kitenzi-jina Ni nani anayelengwa na tendo?

Tutatumia mashina -ita na -saidia. Lengo si kuyagawa zaidi katika mizizi na viishio. Hifadhi tahajia ya neno ulilopewa, kisha onyesha sehemu zinazohitajika kwa swali. Usiongeze kiambishi kisichokuwapo ili muundo ufanane na mfano uliokariri.

Mfano wa 1: nilikuita na sikuita

Mazingira mawili ya kubuni: Katika la kwanza, Amina anamwambia Keli, “Nilikuita jana.” Katika la pili, Amina anaeleza kwamba hakumwita mtu yeyote: “Sikuita mtu yeyote jana.” Changanua ku katika kila kauli bila kuchanganya miktadha hiyo.

Uchanganuzi wa kauli mbili
Neno Mgawanyo Kazi za sehemu
Nilikuita ni-li-ku-ita ni-: mimi; -li-: wakati uliopita; -ku-: wewe, Keli; -ita: shina
Sikuita si-ku-ita si-: kiima mimi katika ukanushi; -ku-: wakati uliopita ukanushini; -ita: shina

Katika kauli ya kwanza, wakati tayari umeonyeshwa na -li-. Ku inayofuata inamrejelea Keli, anayelengwa na tendo la kuita. Amina ndiye mtendaji; usibadili -ku- kuwa alama ya mtendaji.

Katika kauli ya pili, -ku- inaonyesha wakati uliopita katika muundo wa ukanushi. Maneno “mtu yeyote” yanaweka wazi upana wa ukanushi. Hakuna kiambishi tofauti cha yambwa wewe katika neno hilo. Kauli hizi si jozi ya kubadili tu uyakinishi kuwa ukanushi huku yambwa akibaki yuleyule; kila moja ina maana iliyowekwa wazi na muktadha wake.

Mfano wa 2: ku mbili katika kukuita

Rafi anamwambia Nuru kuhusu mpango wa Daudi: “Daudi alitaka kukuita ili mjadili ratiba.” Nuru ndiye anayelengwa na wito. Linganisha kauli hiyo na “Daudi alitaka kuita mgeni.”

Kukuita: ku-ku-ita. Ku- ya kwanza ni ya kitenzi-jina. -Ku- ya pili ni ya yambwa wewe, yaani Nuru katika mazungumzo haya. -Ita ni shina. Taarifa kuhusu wakati wa kutaka iko katika alitaka; ku ya kwanza si alama ya wakati uliopita.

Kuita: ku-ita. Hapa kuna ku- ya kitenzi-jina, kisha shina. Maneno mgeni yanaeleza anayelengwa katika sentensi iliyotolewa. Usidai kwamba ku moja inafanya kazi mbili kwa sababu sentensi bado ina mtu anayelengwa.

Muktadha unatofautisha pia mtendaji na mtoa taarifa. Rafi anaeleza mpango, lakini Daudi ndiye aliyetaka kuita. Nuru ndiye msikilizaji anayerejelewa na -ku- katika kukuita. Ku mbili hazimaanishi watu wawili waliitwa.

Mfano wa 3: sikukuita si kosa la marudio

Hadi anamwambia Sifa, “Sikukuita jana; nilimwita mratibu.” Changanua neno sikukuita na ueleze kwa nini ku zote mbili zinahitajika katika ujumbe huu.

Mgawanyo: si-ku-ku-ita. Si- inaonyesha kiima mimi katika ukanushi. -Ku- ya kwanza inaonyesha wakati uliopita katika muundo huo. -Ku- ya pili inamrejelea Sifa, yaani wewe anayelengwa na kauli. -Ita ni shina.

Hadi anakanusha kumwita Sifa jana, si kila tendo la kuita. Sentensi inayofuata inaeleza kuwa alimwita mratibu. Ujumbe huo unatofautiana na “Sikuita mtu yeyote jana”.

Ukifuta ku moja na kuandika sikuita, neno halitakuwa tena na kiambishi mahsusi cha yambwa wewe. Muktadha unaweza kusaidia kuelewa anayezungumziwa, lakini uchanganuzi wa neno si uleule. Usifute sehemu yenye kazi tofauti kwa sababu tu inafanana na jirani yake.

Mazoezi matatu yenye majibu

Zoezi la 1: wakati ujao na ukanushi wa zamani

Kikundi kinamwambia Zuri, “Tutakusaidia kesho.” Katika taarifa nyingine kuhusu Baraka, tunaambiwa, “Hakusaidia jana.” Eleza ku katika kila kitenzi bila kubadili sentensi.

Tutakusaidia: tu-ta-ku-saidia. Tu- inaonyesha sisi; -ta- wakati ujao; -ku- ni yambwa wewe, Zuri; -saidia ni shina. Ku hapa haiwezi kuwa wakati uliopita kwa sababu wakati umeonyeshwa na -ta-.

Hakusaidia: ha-ku-saidia. Katika uchanganuzi huu, ha- inaonyesha kiima yeye katika ukanushi; -ku- ni wakati uliopita ukanushini; -saidia ni shina. Sentensi haisemi kwa kiambishi kwamba anayesaidiwa ni wewe. Usiongeze taarifa hiyo.

Zoezi la 2: eleza ku mbili kwa wahusika

Pendo anamwambia Sudi, “Ninapanga kukusaidia kupanga vitabu.” Changanua kukusaidia. Taja anayepanga kusaidia na anayelengwa na msaada.

Jibu: ku-ku-saidia. Ku- ya kwanza ni ya kitenzi-jina; -ku- ya pili ni yambwa wewe, Sudi; -saidia ni shina. Pendo ndiye anayepanga kusaidia, kama inavyoonekana katika ninapanga. Sudi ndiye anayelengwa.

Jibu “ku zote ni wakati” halielezi muundo wa kitenzi-jina na linapuuza taarifa ya nafsi iliyomo katika ninapanga. Taja kila ku kwa nafasi yake ili kuepuka utata.

Zoezi la 3: sahihisha maelezo, si tahajia sahihi

Mwanafunzi ameandika: “Sikukuita lina kosa kwa kuwa ku imerudiwa; liwe sikuita kila mara.” Mjibu kwa uchanganuzi na ufafanuzi mfupi wa maana.

Jibu la mfano: Sikukuita linaweza kuwa sahihi. Mgawanyo wake ni si-ku-ku-ita: si- ni kiima mimi katika ukanushi, ku ya kwanza ni wakati uliopita ukanushini, na ya pili ni yambwa wewe. Kwa hiyo linaweza kumaanisha kwamba mimi sikumwita mtu ninayezungumza naye.

Sikuita pia ni neno linalowezekana, lakini halina ku tofauti ya yambwa wewe. Uamuzi wa kusahihisha utegemee ujumbe uliokusudiwa, wala si kukataa marudio yote ya herufi.

Ukaguzi wa mwanafunzi na mwalimu

Mwanafunzi aandike kwanza tafsiri fupi ya ujumbe kwa Kiswahili: nani, amefanya au hajafanya nini, lini, na kwa nani ikiwa amebainishwa. Kisha aweke vistari vya uchanganuzi. Mwalimu akague ikiwa maelezo hayo yanarudisha sentensi ileile, hasa tofauti kati ya si- na ni-. Jedwali zuri la viambishi haliwezi kurekebisha maana iliyosomwa vibaya.

Maelezo ya yambwa yanapatikana katika sarufi ya Kiswahili ya University of Georgia. Miundo ya kitenzi-jina na ukanushi wa wakati uliopita inajadiliwa katika Swahili Learners’ Reference Grammar. Somo hili limechagua mifano mipya ya kazi tatu pekee.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Ku zote zina maana moja?

La. Nafasi na muundo huamua kazi. Ku ya yambwa wewe haitoi taarifa ileile na ku ya wakati uliopita ukanushini.

Kwa nini tunatumia vistari?

Ni alama za kuonyesha sehemu katika uchanganuzi. Katika sentensi ya kawaida, andika nilikuita au sikukuita kama neno moja.

Si- ni sawa na ni-?

Vyote vinaweza kuhusishwa na mimi katika mifano hii, lakini si- inaonyesha ukanushi pia. Usiondoe tofauti hiyo unapofafanua ujumbe.

Ku ya yambwa inamrejelea anayesema?

Hapa inamrejelea msikilizaji mmoja, wewe. Anayesema anaweza kuonyeshwa na ni- au si-, kutegemea muundo.

Ku mbili zinamaanisha wito ulirudiwa?

La. Katika kukuita moja ni ya kitenzi-jina na nyingine ya yambwa. Hazihesabu mara za kuita.

Kwa nini hatugawi -saidia zaidi?

Swali linahusu kazi za ku. Kutumia shina -saidia kunatosha na kunazuia kuongeza uchanganuzi usiohitajika.

Neno lenye ku lisilofanana na mifano hii lichanganuliweje?

Usilazimishe mojawapo ya majibu matatu. Tafuta muundo na rejea inayoshughulikia matumizi hayo; si kila ku imefundishwa hapa.

Panua uchanganuzi: kiima, wakati, yambwa, mzizi na kiishio

Sehemu ya kwanza ya somo ililinganisha kazi tatu za ku. Sasa tutagawa mifano mingine hadi kwenye mzizi na kiishio, na kueleza kazi za viambishi vingine. Huu ni uteuzi wa miundo yenye majibu yanayoweza kufuatiliwa; si dai kwamba kila neno lina nafasi zote au kwamba kila herufi inaweza kuitwa kiambishi.

Matini asilia ya kuanzia

Wanafunzi walipanga vitabu jana. Msimamizi anawaandikia ujumbe sasa. Kitabu kimeandikwa na mwalimu. Mwanafunzi aliyesoma ujumbe atawaita wenzake. Haya ni matukio ya kubuni kwa uchanganuzi.

Uchanganuzi wa maneno katika matini
Neno na vipashio Kazi na maana
walipanga: wa-li-pang-a wa-: kiima wanafunzi, wingi; -li-: wakati uliopita; -pang-: mzizi wa tendo; -a: kiishio cha muundo huu wa taarifa.
anawaandikia: a-na-wa-andik-i-a a-: msimamizi mmoja; -na-: tendo la sasa katika muktadha; -wa-: wanafunzi wanaopokea ujumbe; -andik-: mzizi; -i-: utendea, kuandikia mtu; -a: kiishio.
kimeandikwa: ki-me-andik-w-a ki-: kitabu; -me-: ukamilifu unaohusika sasa; -andik-: mzizi; -w-: utendwa; -a: kiishio. Kitabu ndicho kiima, si mwalimu aliye baada ya “na”.
aliyesoma: a-li-ye-som-a a-: mwanafunzi; -li-: wakati uliopita; -ye-: urejeshi unaomfafanua mwanafunzi; -som-: mzizi; -a: kiishio.
atawaita: a-ta-wa-it-a a-: mwanafunzi huyo; -ta-: wakati ujao; -wa-: wenzake wanaoitwa; -it-: mzizi wa kuita; -a: kiishio.

Katika anawaandikia, a- inamrejelea anayefanya tendo, lakini -wa- inawarejelea walengwa wake. Kubadilisha a- kuwa wa- kungebadili idadi ya watendaji. Kufuta -i- na kuandika anawaandika hakumaanishi tena kuwaandikia ujumbe katika muundo huu. Kiambishi cha utendea kina mchango wa maana.

Linganisha miundo badala ya kukata kwa mazoea

Ukanushi: “Sisomi sasa”: si-som-i. Si- inaonyesha mimi katika ukanushi; -som- ni mzizi; -i ni kiishio cha ukanushi wa sasa katika kitenzi hiki. Hakuna -na- iliyofichika katika maandishi. “Sijasoma bado”: si-ja-som-a. -Ja- inaonyesha kutokamilika hadi rejeleo la sasa; mwisho unabaki -a. Kwa hiyo, si kila ukanushi unaishia -i.

Hali ya kutenda: “Tusome ujumbe”: tu-som-e. Tu- ni sisi, -som- mzizi, na -e ni kiishio cha hali tegemezi kinachofaa mwito huu. “Tulipendana”: tu-li-pend-an-a. -An- huonyesha kutendana; wahusika wanapendana. Haimaanishi idadi maalumu ya mara za kupenda.

Nomino: katika jozi m-ti / mi-ti, m- na mi- ni viambishi vya nomino vinavyotofautisha umoja na wingi, huku -ti likiwa shina la nomino katika mgawanyo huu. Hatuwaiti mi- wakati uliopita. Nafasi na aina ya neno lazima ziongoze kazi inayotajwa. Shina linaweza kuwa kubwa kuliko mzizi: -andikia linajumuisha mzizi pamoja na sehemu za mwisho.

Kosa la mfano: “Katika anawaandikia, wa inaonyesha wanafunzi wanaoandika.” Jibu hilo linapuuza a- ya msimamizi. Marekebisho: msimamizi ndiye anayeandika; wanafunzi ndio wanaoandikiwa. Soma sentensi tena baada ya kuweka vistari ili kuona kama maana imerudi.

Zoezi huru la uchanganuzi

Katika “Watoto watasoma kitabu. Kitabu kilichoandikwa hapa ni changu”, changanua watasoma na kilichoandikwa. Kisha changanua msisome katika katazo kwa watoto hao, “Msisome ukurasa huu bado.”

Majibu na sababu

wa-ta-som-a: wa- watoto; -ta- wakati ujao; -som- mzizi; -a kiishio. ki-li-cho-andik-w-a: ki- kitabu; -li- wakati uliopita; -cho- urejeshi wa kitabu; -andik- mzizi; -w- utendwa; -a kiishio. m-si-som-e: m- ninyi; -si- ukanushi katika muundo huu; -som- mzizi; -e kiishio cha hali tegemezi. Msi- inaweza kuelezwa pamoja kama nafsi ya pili wingi katika katazo, lakini mgawanyo uliotumiwa hapa unaonyesha sehemu zake.

Kosa la kuweka -cho- kama yambwa halielezi kazi yake ya kukirejelea kitabu. Kosa la kufanya m- kuwa mimi linabadilisha wanaoagizwa; mimi huonyeshwa na ni- au si- katika mifano inayofaa.

Rejea za sarufi: University of Georgia: muundo wa kitenzi na University of Kansas: viambishi, utendwa na urejeshi. Majina ya vipashio yanaweza kutofautiana kidogo kwa mfumo; mwalimu akague istilahi inayotakiwa bila kubadili ujumbe.