Aina ya neno ithibitishwe na kazi yake
Umbo lilelile linaweza kutumiwa kwa kazi tofauti katika sentensi. Ukiona vizuri, usiharakishe kusema ni kivumishi kwa sababu linaanza kwa vi-. Jiulize linafafanua nini. Katika sentensi moja linaweza kueleza sifa ya vitu; katika nyingine linaweza kueleza namna tendo lilivyofanywa. Ushahidi upo katika uhusiano wa maneno, si katika herufi za mwanzo pekee.
Hapa tutatumia istilahi za sarufi ya shule: nomino, kivumishi, kiwakilishi na kielezi. Kionyeshi kinapoandamana na nomino tutakiita kivumishi kionyeshi; kinaposimama badala ya nomino iliyobainishwa tutakiita kiwakilishi kionyeshi. Baadhi ya mifumo ya sarufi huainisha vionyeshi kwa namna tofauti. Majina yanayotumiwa hapa yanaambatana na kipimo kinachoelezwa, badala ya kudai kwamba kila rejea hutumia mfumo mmoja.
Maswali yanayoongoza uchanganuzi
| Aina | Kazi inayochunguzwa | Ushahidi unaohitajika |
|---|---|---|
| Nomino | Kutaja mtu au kitu katika matumizi husika | Kinachotajwa na nafasi ya neno katika sentensi |
| Kivumishi | Kufafanua nomino | Nomino mahsusi inayofafanuliwa |
| Kiwakilishi | Kusimama badala ya nomino | Nomino inayorejelewa katika muktadha |
| Kielezi | Katika jozi zetu, kueleza namna ya tendo | Kitenzi kinachofafanuliwa na namna iliyotajwa |
Hizi ni kazi zilizochaguliwa kwa mazoezi haya, si maelezo ya kila matumizi ya aina hizo. Soma sentensi pamoja na taarifa zinazotangulia. Kisha andika jibu lenye sehemu mbili: aina ya neno na sababu inayoonyesha uhusiano wake na sehemu nyingine. Kutaja aina pekee hakuthibitishi kwamba umetambua kazi yake.
Mfano wa 1: hiki kinaandamana na nini?
Muktadha wa kubuni: Mezani kuna kikombe na saa ndogo. Neema amekishika kikombe na kukiweka karibu na saa. Soma kauli hizi mbili zinazohusu kikombe hicho:
- Kikombe hiki kimewekwa karibu na saa.
- Hiki kimewekwa karibu na saa.
Ainisha hiki katika kila sentensi kwa mfumo tuliouchagua.
Katika sentensi ya kwanza, hiki ni kivumishi kionyeshi. Kinaandamana na nomino kikombe na kukitambulisha kikombe kinachokusudiwa. Jibu kamili litaje nomino hiyo, badala ya kusema tu “kinaonyesha”.
Katika sentensi ya pili, hiki ni kiwakilishi kionyeshi. Kimesimama badala ya kikombe ambacho kimetajwa katika muktadha. Hatuhitaji kubuni kitu kipya wala kudai kwamba kinarejelea saa. Taarifa ya Neema kukishika kikombe imetuwekea rejeleo wazi.
Ukisoma sentensi ya pili peke yake, unaweza kujua kwamba hiki kina kazi ya kiwakilishi bila kujua kitu halisi kinachorejelewa. Kwa swali linalotaka utaje nomino rejelewa, muktadha huo ni muhimu. Uainishaji na utambuzi wa rejeleo ni hatua mbili zinazohusiana.
Mfano wa 2: vizuri kinaeleza vitu au tendo?
Mratibu alikagua samani na maandishi ya taarifa. Akaandika:
- Ukumbi una viti vizuri vya wageni.
- Lina aliandika taarifa vizuri.
Eleza tofauti ya kazi ya vizuri. Usitoe kiambishi vi- kama sababu yako pekee.
Katika sentensi ya kwanza, vizuri ni kivumishi. Kinaeleza sifa ya viti. Swali linalosaidia ni “Viti vya namna gani?” Hapa jibu linahusu ubora wa vitu vinavyotajwa.
Katika sentensi ya pili, vizuri ni kielezi cha namna. Kinafafanua aliandika: Lina aliandika kwa namna nzuri. Hakielezi taarifa kwa upatanisho wa nomino hiyo. Nomino ya taarifa isingefanya vizuri kuwa kivumishi chake kwa sababu tu maneno yamekaribiana.
Kama jaribio la ziada, badili mtendaji pekee: “Lina na Musa waliandika taarifa vizuri.” Kielezi kinabaki vizuri. Hatuandiki “waliandika wazuri” ili kukipatanisha na watu. Hilo lingebadili uhusiano wa maneno badala ya kuhifadhi maelezo ya namna ya kuandika.
Mfano wa 3: mzee kama nomino na kivumishi
Katika kisa hiki, mhudumu anamwelekeza msomaji kumtambua mtu mwenye umri mkubwa. Linganisha:
- Mzee amechagua gazeti la leo.
- Mtu mzee amechagua gazeti la leo.
Changanua matumizi haya kwa istilahi za shule zilizotajwa mwanzoni.
Katika sentensi ya kwanza, mzee ni nomino inayomtaja mtu huyo. Ndiyo sehemu inayosema ni nani amechagua gazeti. Katika ya pili, mtu ndiyo nomino, huku mzee ikiwa kivumishi kinachoeleza umri wake.
Maana ya jumla inaweza kukaribiana, lakini kazi ya neno katika muundo haifanani. Sababu “linamaanisha mtu mwenye umri mkubwa” haitoshi kutenganisha matumizi haya mawili. Ongeza ushahidi kwamba katika ya pili kuna nomino mtu inayofafanuliwa.
Hatutumii umri kukisia busara, uwezo wa kusoma au tabia ya mhusika. Kisa kimetupa taarifa ya umri kwa kazi ya sarufi tu. Pia hatusemi kwamba kila nadharia ya kiisimu itatumia uchanganuzi huu bila maelezo mengine.
Mazoezi matatu yenye majibu
Zoezi la 1: vile na rejeleo lake
Mbele ya wanafunzi kuna vikapu viwili vilivyowekwa karibu na dirisha. Vikapu vingine viko mlangoni. Mwalimu anavionyesha vya dirishani na kusema: “Vikapu vile vimejaa.” Kisha anasema: “Vile vimejaa.” Ainisha vile katika kauli zote mbili na utaje vinavyorejelewa.
Jibu: Katika kauli ya kwanza, vile ni kivumishi kionyeshi kinachoandamana na nomino vikapu. Katika ya pili, ni kiwakilishi kionyeshi kinachosimama badala ya vikapu vya dirishani. Muktadha wa kuonyesha unazuia kuvichanganya na vya mlangoni.
Kusema “vyote vimejaa” kungeongeza dai kuhusu vikapu vingine. Uainishaji sahihi hauhitaji kubadili taarifa iliyotolewa.
Zoezi la 2: vibaya katika jozi mpya
Soma: “Viatu vibaya vimetengwa ili fundi avikague.” “Kito alicheza vibaya katika mchezo wa mazoezi.” Bainisha kazi ya vibaya katika kila sentensi.
Jibu: Katika ya kwanza, vibaya ni kivumishi kinachoeleza viatu. Katika ya pili, ni kielezi kinachofafanua namna Kito alivyocheza. Sentensi ya mchezo haidai kwamba Kito mwenyewe ni mtu mbaya.
Tofauti hiyo inaonekana kwa maswali mawili: “Viatu vipi?” na “Alicheza namna gani?” Maswali ni msaada wa kuthibitisha uhusiano, si njia ya kukwepa kusoma maana nzima.
Zoezi la 3: rekebisha kanuni pana mno
Mwanafunzi amesema, “Kila neno lenye vi- mwanzoni ni kivumishi.” Tumia jozi hii kukosoa dai hilo: “Vyumba vizuri vilichaguliwa na waandaaji.” “Waandaaji walieleza mpango vizuri.”
Jibu la mfano: Dai hilo si sahihi. Vizuri katika “vyumba vizuri” kinafafanua nomino vyumba, hivyo ni kivumishi. Katika “walieleza mpango vizuri” kinafafanua namna ya kueleza, hivyo ni kielezi. Kufanana kwa vi- hakufanyi kazi hizo kuwa moja.
Jibu halihitaji orodha ndefu ya maneno yenye vi-. Jozi moja yenye uhusiano ulio wazi inatosha kuonyesha kwa nini kanuni ya mwanafunzi inashindwa.
Njia ya kujikagua darasani
Mwanafunzi apigie mstari neno analochanganua, kisha aandike pembeni neno linalofafanuliwa au nomino inayowakilishwa. Mwenzake akague sababu kabla ya kuangalia jina la aina. Mwalimu anaweza kuondoa muktadha wa hiki kwa muda na kuuliza ni taarifa ipi imepotea. Hapo wanafunzi waone tofauti kati ya kujua kazi ya kiwakilishi na kujua kitu kinachorejelewa.
Kwa maelezo ya kisarufi, Swahili Learners’ Reference Grammar inatenganisha vionyeshi vinavyoandamana na nomino, viwakilishi, vivumishi na vielezi. Istilahi zake zilinganishwe na mfumo unaotumiwa katika somo lako.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Naweza kuainisha neno lililo peke yake?
Unaweza kutaja matumizi yanayowezekana, lakini sentensi ndiyo itakayosaidia kuchagua kazi inayokusudiwa katika swali fulani.
Hiki lazima kiwe kiwakilishi kila wakati?
La. Katika mfumo wetu, hiki kinachoandamana na nomino ni kivumishi kionyeshi. Kinachosimama badala ya nomino ni kiwakilishi.
Kila neno linalofuata nomino ni kivumishi?
La. Karibu katika mpangilio si sawa na kufafanua. Chunguza kama neno linaeleza nomino au namna ya tendo katika sentensi nzima.
Kwa nini vizuri hakibadiliki na watu?
Kinapotumiwa kama kielezi cha namna, hakipatanishwi na idadi ya watendaji. Kinaeleza namna ya tendo, wala si sifa ya watu hao.
Je, kielezi hufafanua kitenzi tu?
La. Vielezi vina matumizi mengine pia. Jozi za somo hili zimechagua ufafanuzi wa namna ya tendo ili tofauti iwe wazi.
Nikitaja aina sahihi bila sababu nimejibu yote?
Ikiwa swali limeagiza uthibitishe, bado unahitaji kutaja uhusiano. Onyesha nomino au kitenzi kinachohusika badala ya kurudia jina la aina.
Rejea yangu ikitumia jina jingine nifanye nini?
Eleza kipimo kinachotumiwa na ulinganishe kazi ya neno. Fuata istilahi za swali bila kudai kwamba tofauti ya jina inaondoa ushahidi wa sentensi.
WhatsApp Us Now